در ارتفاعات سر به فلک کشیدهی زاگرس، البرز و کوههای شرقی ایران، ثروتی نهفته است که کمتر کسی آن را به چشم میبیند؛ اما برای طبیعتگردان، عشایر، کوهنوردان و گیاهشناسان، این گنجینه سبز یکی از ارزشمندترین میراثهای طبیعی کشور است: گیاهان دارویی کوهستانی. گیاهانی که گاه در شکاف صخرهای خشک میرویند و گاه دامنهای سرسبز را معطر میکنند. این مقاله، نگاهی دارد به مهمترین گونههای دارویی در کوههای ایران، خواص آنها، خطرات برداشت بیرویه و توصیههایی برای شناخت بهتر این سرمایه طبیعی.
چرا کوههای ایران مهد گیاهان داروییاند؟
ایران با تنوع اقلیمی بینظیر، یکی از ده کشور اول جهان در زمینه گیاهان دارویی است. کوهستانهای کشور، بهویژه زاگرس و البرز، به دلیل آب و هوای خاص، خاک معدنی و تابش مناسب نور، زیستگاه طبیعی بیش از ۲۵۰۰ گونه داروییاند؛ یعنی حدود ۹۰ درصد گونههای دارویی ایران در این مناطق میرویند.
ویژگی بارز گیاهان کوهستانی این است که نسبت به نمونههای کشتشده در دشت، عطر، طعم و ترکیبات مؤثرهی قویتری دارند. دلیلش هم شرایط سخت رشد است: سرمای شب، تابش مستقیم آفتاب، و رقابت فشرده با سایر گونهها.
گیاهانی که دارو میشوند: معرفی گونههای مهم
در ادامه، نگاهی داریم به تعدادی از پرکاربردترین و شناختهشدهترین گیاهان دارویی کوهستانی ایران:
1. کاکوتی (Ziziphora)
محل رویش: ارتفاعات زاگرس و البرز، از کردستان تا چهارمحال
خواص: ضدنفخ، ضدعفونیکنندهی دستگاه گوارش، رفع سردرد
روش مصرف: دمکردهی برگها، یا به عنوان چاشنی در غذا
نکته: برداشت بیشازحد باعث آسیب به رویش طبیعی آن در ارتفاعات شده است.
2. گون (Astragalus spp.)
محل رویش: دامنههای زاگرس و خراسان
خواص: تقویتکننده سیستم ایمنی، ترمیمکننده زخم، تولید کتیرای صنعتی
کاربرد بومی: در دامداری برای چرا، و در داروسازی برای تولید عصارهی ضدویروسی
چالش: ریشه این گیاه گرانقیمت است و برداشت بیرویه منجر به نابودی آن شده.
3. بومادران (Achillea millefolium)
محل رویش: ارتفاعات البرز، زاگرس و کوههای خراسان
خواص: تنظیم قاعدگی، ضدالتهاب، ضداسپاسم
استفاده سنتی: دمنوش و روغنگیری
هشدار: مصرف زیاد میتواند منجر به سردرد و تهوع شود.
4. آویشن کوهی (Thymus kotschyanus)
محل رویش: بیشتر در کوههای مرکزی و البرز
خواص: ضدسرفه، ضدعفونیکننده، خلطآور، محرک گوارش
نکته: با آویشن باغی تفاوت دارد؛ نمونه کوهی عطر تندتر و ترکیبات فعالتری دارد.
5. خارمریم (Silybum marianum)
محل رویش: کوهپایههای غرب ایران
خواص: محافظ کبد، سمزدای کبد، کمک به درمان سیروز
نکته علمی: ماده موثره سیلیمارین یکی از قویترین محافظهای کبد است.
6. چای کوهی (Stachys lavandulifolia)
محل رویش: ارتفاعات البرز، لرستان، همدان
خواص: آرامبخش، ضد اضطراب، ضدالتهاب، ضداسپاسم
روش استفاده: دمکرده بهصورت چای
استفاده بومی: در مراسم محلی و طب سنتی بهعنوان نوشیدنی روزمره
یکی از جذابیت های کوهنوردی در ایران انواع دمنوش هاست که می توانید فقط با یک کتری به راحتی آنها را تهیه کنید و در فلاسک خود از بودن در دل طبیعت و فواید آن لذت ببرید.
برداشت یا تخریب؟ خط باریک بین بهرهبرداری و نابودی
یکی از مهمترین چالشهای مربوط به گیاهان دارویی کوهستان، برداشت بیرویه و غیراصولی است. برخی گیاهان مانند گون و آویشن سالها زمان میبرند تا به مرحله باردهی برسند. متأسفانه برخی برداشتکنندگان تنها بخش دارویی گیاه (مثلاً ریشه یا گل) را جدا کرده و کل گیاه را از بین میبرند.
عوارض این روند:
- نابودی پوشش گیاهی منطقه
- فرسایش خاک در دامنهها
- تهدید تنوع زیستی کوهستان
- اخلال در معیشت محلیها که به برداشت اصولی وابستهاند
راهکارهای پیشنهادی:
- آموزش محلیها برای برداشت پایدار
- توسعه کشت گیاهان دارویی بهصورت نیمهوحشی
- ایجاد طرحهای حفاظتی در مناطق پرخطر
از کوه تا بازار: زنجیره اقتصادی گیاهان دارویی
گیاهان دارویی، اگر درست بهرهبرداری و فرآوری شوند، میتوانند منشأ درآمد پایدار برای جوامع کوهنشین باشند. در بسیاری از روستاهای زاگرس، خانوارها در فصل بهار و تابستان با برداشت گل گاوزبان، آویشن و بومادران، محصولات خود را در بازارهای محلی یا داروخانههای گیاهی به فروش میرسانند.
در سالهای اخیر، صادرات گیاهان دارویی از ایران به اروپا، روسیه و کشورهای عربی افزایش یافته؛ اما همچنان، فرآوری صنعتی و دانشبنیان در این حوزه کمرنگ است.
چگونه یک کوهنورد گیاهشناس شویم؟
اگر اهل طبیعتگردی یا کوهنوردی هستید، شناخت پایهای گیاهان دارویی میتواند سفر شما را بسیار غنیتر کند. اما توجه داشته باشید:
- هیچگاه گیاهی را بدون شناخت دقیق مصرف نکنید. برخی گیاهان سمی هستند یا با داروهای شیمیایی تداخل دارند.
- بهتر است فقط عکس بگیرید، نه گیاه! برداشت گیاه بدون دانش، به تخریب منجر میشود.
- از منابع معتبر راهنما استفاده کنید. کتابهایی چون «فلور ایران» یا اپلیکیشنهای شناسایی گیاهان ابزار خوبی هستند.
روایتهایی از ارتفاع: تجربه بومیان و کوهنوردان
در ارتفاعات بختیاری، عشایر در خردادماه گل گاوزبان کوهی را با دقت جمع میکنند. آنها زمان خاصی برای برداشت دارند: پیش از طلوع آفتاب، وقتی گلها هنوز بستهاند. در البرز مرکزی، برخی راهنماهای محلی میدانند کجا بومادران میروید و چگونه میتوان بدون آسیب، آن را چید.
محمد، کوهنوردی باسابقه از سمنان، میگوید:
«بارها در مسیر صعود به قلهها گیاهانی را دیدهام که بعداً فهمیدم خاصیت دارویی داشتهاند. وقتی فهمیدم که آنها چه ارزشی دارند، نگاه من به طبیعت عوض شد.»
آیندهی سبز: گیاهان دارویی در توسعه پایدار کوهستان
در دنیای مدرن که داروهای شیمیایی عوارض زیادی دارند، توجه جهانی به طب سنتی و گیاهان دارویی بیشتر شده است. این فرصت طلایی میتواند برای مناطق کوهستانی ایران یک منبع درآمد، اشتغال و حفاظت از طبیعت باشد.
اما برای تحقق این هدف، باید سرمایهگذاری روی موارد زیر انجام شود:
- پژوهشهای علمی بر پایه شیمی گیاهی
- آموزش جوامع محلی
- توسعه زنجیره ارزش از برداشت تا فروش
- حفاظت اکولوژیکی از رویشگاهها
جمعبندی: احترام به کوه، احترام به گیاه
گیاهان دارویی کوهستانی ایران، فراتر از منبع درآمد یا درمان، بخشی از میراث طبیعی و فرهنگی ما هستند. دانستن درباره آنها، یعنی احترام گذاشتن به هوش طبیعت و تنوع زیستی کشور. اگر امروز آگاهانه رفتار کنیم، کوههای ما همچنان مأمن عطر آویشن، طعم چای کوهی و شفای بومادران خواهند بود.
در ادامه یک جدول کامل و کاربردی از گیاهان دارویی کوههای ایران ارائه شده است. این جدول شامل نام گیاه، نام علمی، محل رویش، بخش دارویی، خواص اصلی و نحوه مصرف است:
| نام گیاه | نام علمی | محل رویش | بخش دارویی | خواص اصلی | نحوه مصرف |
|---|---|---|---|---|---|
| کاکوتی | Ziziphora tenuior | زاگرس، البرز | برگ و گل | ضد نفخ، ضدعفونی معده، رفع سردرد | دمکرده، چاشنی غذا |
| گون | Astragalus spp. | زاگرس، خراسان | ریشه، صمغ (کتیراء) | تقویت ایمنی، ترمیم زخم، خلطآور | عصاره، استفاده صنعتی |
| بومادران | Achillea millefolium | البرز، زاگرس، خراسان | گل و برگ | تنظیم قاعدگی، ضدالتهاب، ضداسپاسم | دمنوش، روغنگیری |
| آویشن کوهی | Thymus kotschyanus | البرز، کوههای مرکزی | برگ و گل | ضدسرفه، ضدعفونیکننده، تقویت گوارش | دمنوش، پودر در غذا |
| چای کوهی | Stachys lavandulifolia | لرستان، البرز، همدان | گل | آرامبخش، ضد اضطراب، ضد اسپاسم | دمنوش |
| گل گاوزبان کوهی | Echium amoenum | دامنههای البرز و زاگرس | گل | آرامبخش، تصفیه خون، تقویت اعصاب | دمنوش |
| شیرینبیان | Glycyrrhiza glabra | غرب و جنوب غرب ایران | ریشه | ضدالتهاب، درمان زخم معده، ضدسرفه | جوشانده یا عصاره |
| خارمریم | Silybum marianum | کرمانشاه، کردستان، همدان | بذر | محافظ کبد، درمان کبد چرب، سمزدایی | عصاره یا کپسول |
| کاسنی کوهی | Cichorium intybus | دامنههای زاگرس و البرز | برگ و ریشه | تصفیه خون، رفع حرارت، کمک به کبد | دمنوش، سالاد |
| ختمی کوهی | Althaea officinalis | آذربایجان، همدان، ارتفاعات البرز | گل و برگ | ضدسرفه، نرمکننده گلو، ضد التهاب مجاری تنفسی | دمنوش یا شربت |
