نبرد بر سر بلندترین آتشفشان آسیا: دماوند در برابر کونلون

در دامنه‌های البرز و بر فراز آسمان ایران، کوهی برف‌پوش با چهره‌ای آشنا ایستاده است: قله دماوند. آتشفشانی خاموش که با ارتفاع ۵۶۰۹ متر، نه تنها بلندترین قله‌ی ایران، بلکه نماد استواری و اسطوره در فرهنگ ایرانی است. با این حال، عنوان «بلندترین آتشفشان آسیا» که سال‌هاست با دماوند گره خورده، در دهه‌ی اخیر با چالشی جدی مواجه شده است — رقیبی از اعماق فلات تبت به نام کونلون.

آغاز ماجرا از یک وب‌سایت آتشفشانی

در سال ۲۰۰۸، وب‌سایتی تخصصی به نام Volcano Live متعلق به ماجراجویی به نام جان سیچ (John Seach)، بحثی داغ را میان کوهنوردان و زمین‌شناسان برانگیخت.
سیچ که خود را «آموزگار آتشفشان» معرفی می‌کرد و سابقه همکاری با رسانه‌هایی چون بی‌بی‌سی و نشنال‌جئوگرافیک را داشت، در فهرست خود از آتشفشان‌های جهان، ناگهان کوه دیگری را جایگزین دماوند کرد: آتشفشان کونلون در تبت.

او در توضیحی جسورانه نوشت:

«کونلون، بلندترین آتشفشان نیم‌کره شمالی و آسیاست — ۱۳۰ متر بلندتر از دماوند ایران.»

این جمله کافی بود تا موجی از واکنش‌ها در فضای کوهنوردی، رسانه‌ای و علمی شکل بگیرد. برای بسیاری از ایرانیان و علاقه‌مندان جغرافیا، این ادعا به‌سادگی قابل پذیرش نبود.

کونلون؛ رشته‌کوهی با ۷۰ دهانه آتشفشانی

آتشفشان «کونلون» در واقع نه یک کوه منفرد، بلکه مجموعه‌ای گسترده از دهانه‌ها و مخروط‌های آتشفشانی است که در بخش غربی رشته‌کوه عظیم کونلون شان در تبت چین واقع شده‌اند.
این منطقه با نام علمی Ashikule Volcanic Field شناخته می‌شود و بیش از ۷۰ مخروط آتشفشانی در آن شناسایی شده است. بالاترین نقطه این میدان آتشفشانی — که برخی آن را قله “کا-ار-داکسی” یا “Vulkan” می‌نامند — ارتفاعی حدود ۵۸۰۸ متر دارد.

اما این ارتفاع نسبی است. میانگین ارتفاع دشت اطراف کونلون در حدود ۵۰۰۰ متر است، و بلندترین مخروط فقط ۱۲۰ تا ۱۵۰ متر بر فراز زمین‌های اطراف قد علم کرده است. از نظر زمین‌شناسان، این یعنی کونلون یک میدان آتشفشانی است نه یک آتشفشان مستقل با ساختار مخروطی، دهانه مرکزی و دامنه‌های مشخص.

بر خلاف آن، دماوند از نظر مورفولوژی یک آتشفشان منفرد (Stratovolcano) است — با دهانه‌ی مشخص، مخروط مرکزی و لایه‌های پی‌درپی از سنگ‌های آذرین و گدازه‌های باستانی. حتی از فضا، فرم کلاسیک آتشفشان دماوند به‌وضوح دیده می‌شود.

قله شیورکش فشم؛ بررسی مسیرهای صعود، خطرات ریزشی و تجربه واقعی صعود

ماراتن صحرای عمان؛ راهنمای یکی از اصیل ترین ماراتن های بیابانی جهان

معیار «آتشفشان بودن» چیست؟

سؤال اصلی در این جدال، نه ارتفاع بلکه تعریف واژه‌ی آتشفشان بود. آیا مجموعه‌ای از دهانه‌های پراکنده می‌تواند عنوان «بلندترین آتشفشان» را به خود اختصاص دهد؟
بسیاری از زمین‌شناسان پاسخ منفی داده‌اند.

منابع معتبر از جمله Wikipedia English (2025) و Global Volcanism Program مؤسسه اسمیتسونیَن، قاطعانه اعلام می‌کنند که کونلون صرفاً یک میدان آتشفشانی است و در رده‌ی «آتشفشان‌های منفرد» جای نمی‌گیرد.
در نتیجه، از دیدگاه علمی، دماوند همچنان بلندترین آتشفشان فعال یا نیمه‌فعال قاره آسیا باقی می‌ماند.

دماوند، کوه اسطوره و علم

دماوند نه‌تنها از نظر زمین‌شناسی، بلکه از لحاظ فرهنگی جایگاهی منحصربه‌فرد دارد. در شاهنامه فردوسی، رستم در یکی از هفت‌خوان خود، اژدهایی را در دماوند از پا درمی‌آورد.
در اسطوره‌های ایرانی، دماوند جایگاه به‌زنجیر کشیده‌شدن ضحاک و نماد پیروزی نیکی بر شر است. این کوه از دل تاریخ، شعر و اسطوره ایران سر برآورده است.

از نظر علمی نیز، دماوند یک آتشفشان خاموش نیست، بلکه نیمه‌فعال محسوب می‌شود. در اطراف قله، خروج بخار گوگرد و چشمه‌های آب گرم نشانه‌هایی از فعالیت حرارتی درونی زمین‌اند. آخرین فوران احتمالی دماوند حدود ۱۰ هزار سال پیش رخ داده است.

کونلون؛ کوهی میان اسطوره و واقعیت

نام کونلون در تمدن چین، ریشه در اسطوره دارد. در کتاب کوه‌ها و دریاها (Shan Hai Jing) از کونلون به عنوان «بهشت خدایان» یاد می‌شود. در اسطوره‌های تائویی، ملکه غرب (Xi Wang Mu) در قصر یشم خود بر بلندای کونلون زندگی می‌کند — مکانی میان زمین و آسمان که سرچشمه‌ی رود زرد است و دروازه‌ای به جهان الهی.

اما واقعیت جغرافیایی آن نیز به همان اندازه شگفت‌انگیز است. رشته‌کوه کونلون با طولی بیش از ۳۰۰۰ کیلومتر از تاجیکستان تا شرق چین کشیده شده و یکی از قدیمی‌ترین ساختارهای زمین‌شناسی قاره آسیاست.
در دل این کوهستان، صدها قله بالای ۶۰۰۰ متر مانند Bukadaban Feng (۶۸۶۰ متر) و اولغ موزتاق Ulugh Muztagh (۶۹۷۳ متر) قرار دارند — اما هیچ‌یک از آن‌ها آتشفشان فعال یا منفرد نیستند.

بازتاب جهانی این مناقشه

پس از انتشار ادعای جان سیچ، تعدادی از وب‌سایت‌های کوهنوردی و پایگاه‌های داده مانند پیک بگر و سامت پست به‌طور موقت کونلون را به‌عنوان «بلندترین آتشفشان آسیا» فهرست کردند.
اما در ادامه، کارشناسان و سازمان‌های زمین‌شناسی از جمله Iranian Mount Damavand Guide و جمعیت آتشفشانی 7 قاره Volcanic Seven Summits Community به بررسی دقیق‌تری پرداختند. نتیجه روشن بود: از نظر معیارهای پذیرفته‌شده‌ی بین‌المللی، کونلون واجد شرایط عنوان «آتشفشان منفرد» نیست.

در فهرست به‌روز «هفت آتشفشان قاره‌ای» (Volcanic Seven Summits) که در سال‌های اخیر توسط کوهنوردانی چون Mike Hamill و Adrian Rohnfelder تکمیل شده، همچنان دماوند به‌عنوان نماینده آسیا شناخته می‌شود.
به بیان ساده‌تر، اگر کسی بخواهد همه‌ی آتشفشان‌های بلند هر قاره را صعود کند، مقصد آسیایی او دماوند خواهد بود، نه کونلون.

آخرین فوران کونلون

نکته‌ای جالب در پرونده کونلون این است که برخلاف دماوند که قرن‌ها آرام مانده، در این میدان آتشفشانی آخرین فوران ثبت‌شده در سال ۱۹۵۱ میلادی رخ داده است. البته این فوران کوچک و محلی بوده و از نظر جغرافیایی تأثیری بر شکل کلی منطقه نداشته است.
از آن زمان تاکنون، فعالیت لرزه‌ای خفیفی در برخی از دهانه‌ها مشاهده شده، اما هیچ نشانه‌ای از شکل‌گیری آتشفشان جدید وجود ندارد.

فراتر از عدد و ارتفاع؛ ارزش واقعی یک کوه

در نهایت، این بحث بیش از آنکه درباره چند متر ارتفاع باشد، درباره هویت طبیعی و فرهنگی کوه‌ها است. دماوند برای ایرانیان، تنها یک قله نیست؛ نماد سرزمین، زبان و اسطوره است.
در حالی که کونلون در فرهنگ چینی، کوهستانی مقدس و الهام‌بخش شاعران و فیلسوفان است. هر دو کوه، بخشی از حافظه جمعی تمدن‌های کهن‌اند.

از دید علمی، معیارهای زمین‌شناسی به‌وضوح دماوند را برنده این نبرد می‌دانند. اما شاید بتوان گفت که در جهان کوه‌ها، ارزش تنها در متر و ارتفاع نیست — بلکه در معنا، تاریخ و احساسی است که برانگیخته می‌شود.

جمع‌بندی

نتیجه نهایی

با وجود ادعای کوتاه‌مدت درباره کونلون، شواهد علمی و رسمی همچنان به نفع دماوند است.
کوه دماوند، بلندترین آتشفشان قاره آسیا باقی می‌ماند — نه فقط به‌عنوان یک عدد در نقشه، بلکه به‌عنوان بخشی از هویت جغرافیایی و فرهنگی ایران.

منابع

• ExplorersWeb (Lou Bodenhemier, 2025)
• Wikipedia: Mount Damavand, Kunlun Mountains, Kunlun Volcanic Group
• Global Volcanism Program (Smithsonian Institution)
• Volcanic Seven Summits Archive